കോട്ടയംകാരനായിരുന്നെങ്കിലും കാസർഗോട്ടുകാരുടെ ഇഷ്ട തോഴൻ. കേരളത്തിലെ ജനങ്ങളുടെ മനസ്സ് മനസ്സിലാക്കിയ നന്മയുടെ നേതാവ്. ഒരു പാർട്ടി കല്ലെറിഞ്ഞപ്പോൾ, അതിന് മറുപടി കല്ലല്ല, മാപ്പായിരുന്നു. ഭാഷ, പ്രദേശം, മതം, ജാതി - എല്ലാം കടന്നുപോകുന്ന ബന്ധം അദ്ദേഹം ജനങ്ങളുമായി ഉണ്ടാക്കി. കേരളത്തിലെ ജനങ്ങളുടെ മനസ്സ് മനസ്സിലാക്കിയ നന്മയുടെ നേതാവ് - കന്നാസും കടലാസും

കേരളത്തിലെ ജനങ്ങളുടെ മനസ്സ് മനസ്സിലാക്കിയ നന്മയുടെ നേതാവ് - അത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ വിശേഷണം മാത്രമല്ല, ജനങ്ങൾ നൽകിയ വിശ്വാസപത്രം തന്നെയായിരുന്നു. 

കോട്ടയംകാരനായിരുന്നെങ്കിലും കാസർഗോട്ടുകാരുടെ ഇഷ്ട തോഴനായി മാറിയതിൽ അതിശയമില്ല; ഭാഷ, പ്രദേശം, മതം, ജാതി - എല്ലാം കടന്നുപോകുന്ന ബന്ധം അദ്ദേഹം ജനങ്ങളുമായി ഉണ്ടാക്കി. 

രാഷ്ട്രീയത്തിൽ അതിരുകൾ വരയ്ക്കുന്നവർ അനേകം; പക്ഷേ അതിരുകൾ മായ്ച്ചവരാണ് അപൂർവ്വം.

അധികാരം അദ്ദേഹത്തിന് കോട്ടയില്ലായിരുന്നു; വീടിന്റെ ഉമ്മറത്തെ വാതിൽ തുറന്നിട്ടിരുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്റെ മനസ്സായിരുന്നു. 

സാധാരണക്കാരുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ കേൾക്കാൻ സമയം കണ്ടെത്തിയതും, പരാതിക്കാരനെ ‘വോട്ടർ’ ആയി അല്ല ‘മനുഷ്യൻ’ ആയി കണ്ടതുമാണ് അദ്ദേഹത്തെ വേറിട്ടത്. 

രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ‘ആക്സസ്’ എന്നത് പലപ്പോഴും ഒരു പാസ്‌വേഡാണ്; അദ്ദേഹത്തിന് അത് ഒരു പതിവായിരുന്നു.

എതിരാളികളുടെ ഉറക്കം കെടുത്തിയ നേതാവ് എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാഗ്മിത്വത്തേക്കാൾ അധികം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാടുകൾക്കായിരുന്നു. 

നിയമസഭയിൽ സംസാരിക്കുമ്പോൾ വാക്കുകൾക്ക് തീ ഉണ്ടായിരുന്നു; പക്ഷേ ആ തീ വ്യക്തികളെ കത്തിക്കാനല്ല, വിഷയങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കാനായിരുന്നു. 

സ്വന്തം കുടുംബത്തെ വേട്ടയാടിയപ്പോൾ പോലും അദ്ദേഹം തെരഞ്ഞെടുത്തത് മൗനത്തിന്റെ ഭാഷ. 

രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മൗനം പലപ്പോഴും സമ്മതം എന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടും; എന്നാൽ ഇവിടെ അത് പ്രതികാരത്തിന്റെ വഴിയിലേക്ക് പോകരുതെന്നൊരു സംസ്കാര തീരുമാനമായിരുന്നു.

തന്നെ വേട്ടയാടിയ നേതാവിന്റെ മകനെതിരായ നിയമസഭാ കമ്മറ്റി റിപ്പോർട്ട് അവതരിപ്പിക്കാത്ത മനസ്സ് - അതിനെ ചിലർ ദൗർബല്യം എന്നു വിളിച്ചു. 

പക്ഷേ അതിൽ ഒളിഞ്ഞിരുന്നത് ‘എനിക്ക് കഴിയുന്ന പ്രതികാരം ഞാൻ ചെയ്യില്ല’ എന്നൊരു നൈതിക ഉയർച്ചയായിരുന്നു. 

രാഷ്ട്രീയ സിനിമാക്കാരന്റെ രഹസ്യങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തിയാൽ കൈയടി കിട്ടുമായിരുന്നു; വെളിപ്പെടുത്താതിരുന്നത് ആത്മശാന്തി നൽകി. കൈയടിയെക്കാൾ മനസ്സിന്റെ ശാന്തിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നവർ അപൂർവ്വം.

ഒരു പാർട്ടി കല്ലെറിഞ്ഞപ്പോൾ, അതിന് മറുപടി കല്ലല്ല, മാപ്പായിരുന്നു. സമൂഹം ഒന്നടക്കം എതിരായി നിന്ന നിമിഷങ്ങളിലും, ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിന്റെ ഫയലുകൾ ഒപ്പിട്ടത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയായിരുന്നു. 

അധികാരം ഒരു ആയുധമല്ല, ഒരു ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന് കാണിച്ച രാഷ്ട്രീയപാഠം. വിരോധത്തിന്റെ ചൂടിലും ഭരണത്തിന്റെ ശാന്തത നഷ്ടപ്പെടാതെ നിന്നത് ഒരു നേതാവിന്റെ മാനസിക കരുത്തിന്റെ തെളിവായിരുന്നു.

വിധി പറയേണ്ട ജഡ്ജിക്ക് മുന്നിൽ പതറാതെ ഉത്തരം പറഞ്ഞ ധീരൻ. നിയമത്തിന്റെ മുമ്പിൽ തലകുനിയാതെ, പക്ഷേ നിയമത്തെ ബഹുമാനിച്ച് നിൽക്കാനുള്ള ആത്മവിശ്വാസം അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. 

മാരകമായ അസുഖങ്ങളുടെ വേദന കടിച്ചമർത്തി പൊതുജീവിതം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോയത് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ കരുണ നേടാൻ അല്ല; ഉത്തരവാദിത്തം ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന തിരിച്ചറിവുകൊണ്ടായിരുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിടവാങ്ങൽ കേരളം കണ്ട ഏറ്റവും സങ്കടകരമായ നിമിഷങ്ങളിലൊന്നായി. രാഷ്ട്രീയ വ്യത്യാസങ്ങൾ മറന്ന് ജനം ഒരുമിച്ച് കണ്ണീരൊഴുക്കിയ ദിനങ്ങൾ - ഒരു മനുഷ്യനെ പുണ്യാളനാക്കിയ നിമിഷങ്ങൾ. 

മരണം പോലും ചിലർക്കു ചരിത്രത്തിൽ ഒരു പുതിയ പേജ് തുറക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന് അത് ജനഹൃദയങ്ങളിൽ ഒരു ശാശ്വത അധ്യായമായി.

എന്നിട്ടും ഇന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓർമ്മയെ വേട്ടയാടുന്ന വേട്ടനായ്ക്കൾ ഉണ്ട്. ചരിത്രത്തെ തിരുത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നവരും, വ്യക്തിത്വത്തെ ചെറുതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവരും. 

പക്ഷേ ഒരു സത്യമാണ് - രാഷ്ട്രീയ വിധികൾ കോടതികളിൽ എഴുതാം; എന്നാൽ അന്തിമ വിധി ജനങ്ങളുടെ മനസ്സിലാണ്. അവിടെ അദ്ദേഹം ഇതിനകം തന്നെ തന്റെ സ്ഥാനം ഉറപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞു.